Szanowni Państwo,
Zapewne nie raz zatrzymali Państwo wzrok na starym wydaniu powieści kryminalnej czy reportażu podróżniczego, zastanawiając się, co sprawia, że te okładki emanują czymś nieuchwytnym — czymś, czego brakuje współczesnym projektom. Pozwolą sobie na kilka refleksji o złotej erze polskiego projektowania wydawniczego.
Socrealizm odchodzi, awangarda wchodzi
Lata 60. to przełomowy moment. Po oświetlonej czerwienią epoce socrealizmu polscy projektanci okładek dostali zielone światło na eksperymenty. Nagle na półkach księgarń pojawiły się kompozycje inspirowane szwajcarską szkołą typografii, konstruktywizmem i — co zaskakujące — amerykańskim modernizmem. Okładka przestała być ilustracją do treści; stała się autonomicznym dziełem sztuki.
Trzy cechy rozpoznawcze
Typografia jako obraz
Wielkie, często wycięte z szablonu litery dominowały kompozycję. Tytuł nie był dodatkiem — był głównym aktorem. Czcionki bezszeryfowe (wtedy jeszcze nowość w polskim druku) zestawiano z ręcznie rysowanymi literami. Efekt? Każda okładka miała swój rytm wizualny.
Paleta ograniczona, ale odważna
Charakterystyczne połączenia: pomarańcz z brązem, oliwka z szarością, biel z głęboką czernią. Kolory nie naśladowały rzeczywistości — budowały nastrój. Często stosowano druk w dwóch, maksymalnie trzech farbach, co z konieczności rodziło kreatywność.
Fotografia spotyka grafikę
Fotografie (czarno-białe, często mocno retuszowane) łączono z geometrycznymi formami, płaszczyznami koloru i abstrakcyjnymi znakami. Efekt końcowy przypominał raczej plakat filmowy niż tradycyjną okładkę książkową.
Ludzie, którzy to tworzyli
Za tym stylem stoją nazwiska, które dziś powinny być powszechnie znane: Włodzimierz Zakrzewski, Mieczysław Wasilewski, Zbigniew Czerniawski, Roman Cieślewicz. To oni — często na granicy oficjalnego zezwolenia — wprowadzali do PRL-owskiego druku ducha europejskiego modernizmu. Ich prace dla Wydawnictwa Literackiego, Iskier czy Czytelnika stanowią dziś kolekcjonerski rarytas.
Dlaczego to działało?
Okładka z lat 60. nie próbowała opowiedzieć całej historii. Dawała impuls — emocję, kolor, znak. W czasach, gdy nie było internetu ani telewizji kolorowej, książka na półce była jednym z niewielu źródeł wizualnej przyjemności. Projektanci doskonale to rozumieli. Tworzyli przedmioty, które chciało się nie tylko czytać, ale i dotykać, oglądać, wystawiać.
Współczesna nostalgia
Dziś styl lat 60. przeżywa renesans. Niektóre wydawnictwa (np. W.A.B. w seriach retro czy Czarne w edycjach kolekcjonerskich) celowo nawiązują do tamtej estetyki. I choć technika druku poszła daleko naprzód, tamta prostota — oparta na pomyśle, nie na efektach specjalnych — pozostaje niezastąpiona.
P.S. Jeśli któraś z Państwa okładek z tamtego okresu przetrwała w domowej bibliotece — warto na nią spojrzeć jak na eksponat muzealny. To nie tylko książka. To dokument epoki.
Z poważaniem,
Miłośnik polskiej szkoły ilustracji
Aby poczytać więcej o polskich okładkach, zapoznaj się z tą stroną!
A jeśli jesteście zainteresowani innymi moimi projektami, zapraszam was na stronę portfolio, w której możecie przeczytać, co oferuję.
Dodaj komentarz